صادقی نقدعلی

گامی کوچک در راستای همدلی


مشارکت گسترده
میزان بالای مشارکت مردم در انتخابات، همواره یکی از علل و اسباب قدرت و تأثیرگذاری مجلس بوده است. در هشت دوره گذشته انتخابات مجلس شورای اسلامی از سال 1358 تا سال 1386، میزان مشارکت مردم بین 51 درصد تا 71 درصد نوسان داشته است. درصد متعارف مشارکت مردم در انتخابات پارلمانی کشورهای غربی معمولا بین 50 تا 60 درصد است و مشارکت مردم ایران غالبا بالاتر از حد معمول و متوسط بین المللی می باشد. البته در برخی کشورها مانند استرالیا، برزیل، فنلاند، یونان، مکزیک، سنگاپور، بلژیک و ترکیه رأی دادن در انتخابات اجباری است و کسانی که در انتخابات شرکت نکنند مشمول مجازات هایی مانند جریمه مالی و یا برخی محدودیت های اجتماعی و حقوقی می شوند.
تغییر میزان مشارکت در دوره های مختلف انتخابات مجلس ناشی از علل و شرایط گوناگون سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و حتی نزدیک بودن زمان دو انتخابات مختلف یا تغییر قانون در مورد حداقل سن مجاز رأی دهندگان نیز بوده است. با این حال در بسیاری از استان های کشور متوسط مشارکت همواره بالای 65% بوده و در برخی مناطق تا بیش از 80% نیز رخ داه است. بالاترین میزان مشارکت کل کشور، مربوط به انتخابات مجلس پنجم در سال 1374 است.
انتخابات دوره های مجلس درصد مشارکت کل کشور

انتخابات دوره های مجلس

درصد مشارکت کل کشور

دوره اول – 24/12/1358

52/14%

دوره دوم – 26/1/1363

64/64%

دوره سوم- 19/1/1367

59/72%

دوره چهارم – 21/1/1371

57/81%

دوره پنجم- 18/12/1374

71/10

دوره ششم – 29/11/1378

67/35%

دوره هفتم – 1/12/1382

51/21%

دوره هشتم – 24/12/1386

55/40%

 


مجلس در قانون اساسی
براساس اصل 64 قانون اساسی تعداد نمایندگان مجلس شورای اسلامی دویست و هفتاد نفر تعیین شد که پس از تصویب بازنگری قانون اساسی در همه پرسی سال 1368، مقرر شد با در نظر گرفتن عوامل جمعیتی، سیاسی، جغرافیایی، و نظایر آن هر ده سال یک بار، حداکثر بیست نفر نماینده می تواند اضافه شود. در حال حاضر مجلس شورای اسلامی دارای 290 نفر نماینده است که با رأی مستقیم مردم برای 4 سال انتخاب می شوند. زرتشتیان و کلیمیان هر کدام یک نماینده و مسیحیان آشوری و کلدانی مجموعا یک نماینده و مسیحیان ارمنی جنوب و شمال هر کدام یک نماینده انتخاب می کنند.
اصول مختلف قانون اساسی از جمله ششم، هفتم، از پنجاه و دوم تا پنجاه و نهم، اصول شصت و دوم تا نود و نهم، یکصد و دوم، یکصد و دهم، یکصد و بیست و یکم تا یکصد و چهلم به مجلس پرداخته است. برخی نکات برجسته قانون اساسی درباره مجلس عبارتند از:
1- مجلس، تنها نهاد قانونگذاری در کشور، 2- مستقیم بودن انتخابات مجلس، 3- مدت چهارساله نمایندگی و غیرقابل تعطیل بودن دوره مجلس، 4- قانونگذاری در چارچوب قانون اساسی و شریعت اسلام، 5- حق نمایندگان برای نظارت و تحقیق و تفحص در تمام امور کشور، 6- بررسی صلاحیت و رأی اعتماد به وزیران، 7- حق سوال، استیضاح و عزل مسوولان عالی رتبه قوه مجریه اعم از رئیس جمهور و وزرا، 8- مسئولیت انحصاری شرح و تفسیر قوانین عادی، 9- تصویب عهدنامه ها و قراردادهای خارجی و بین المللی و گرفتن یا دادن وام خارجی، 10 مصونیت قضایی نمایندگان در اظهارنظرهای داخل مجلس و انجام وظایف نمایندگی.
هشت دوره مجلس
● دوره اول (1363-1359)
نخستین انتخابات مجلس پس از انقلاب، در فضای رقابتی شدید احزاب و گروه های پرشمار و سازمان دهی قدرتمند ائتلاف حامیان رئیس جمهور مقابل ائتلاف بزرگ تشکل های پیرو خط امام، برگزار شد. باتوجه به برگزاری چهار انتخابات گسترده در طول 7 ماه و فاصله 49 روزه با انتخابات قبلی (ریاست جمهوری)، مشارکت بیش از 52 درصد در این انتخابات، در حد بالا محسوب می شد. اولین دوره مجلس در تاریخ 7 خرداد 1359 افتتاح گردید. باتوجه به شرایط انقلابی جامعه ایران، و با وجود اختلاف نظر شدید نمایندگان که از طیف ها و گروه های مختلف سیاسی بودند، رأی اعتماد به 3 نخست وزیر و کابینه ها در شرایط بحرانی، و تغییر  قوانین قدیمی و تصویب قوانین جدید به دشواری انجام می گرفت. تجاوز ارتش صدام و آغاز جنگ تحمیلی در شهریور 1359، و بررسی و تصویب عدم کفایت سیاسی اولین رئیس جمهور که با گروه تروریستی مجاهدین خلق (منافقین) همکاری و پیوند داشت، دوره اول مجلس را به میزان زیادی تحت تأثیر تبعات خود قرار داد.
31 نفر از نمایندگان این دوره طی انفجار ساختمان حزب جمهوری اسلامی در 7 تیر 1360 و یا در سایر اقدامات تروریستی منافقین، و برخی در جبهه های جنگ، به شهادت رسیدند.
● دوره دوم (1367-1363)
در تاریخ 7 خرداد 1363 اولین جلسه دومین دوره مجلس برگزار گردید. چون انتخابات این دوره با تصرف و یا تخریب بخش هایی از مناطق مرزی کشور توسط ارتش بعثی عراق مصادف بود، انتخابات مناطق جنگ زده برای مهاجرین آن شهرها در حوزه های مجاور برگزار شد. مشارکت مردم در این دوره 5/12% بیش از دوره اول بود و فعالیت مجلس در این دوره شدیدا تحت الشعاع گسترش جنگ، افزایش حملات هوایی و موشکی دشمن به شهرها، جنگ نفتکش ها، تشدید خصومت و تحریم آمریکا و غرب علیه ملت ایران، و آثار اقتصادی و دیپلماتیک آن قرار داشت.
● دوره سوم (1371-1367)
انتخابات این دوره مقارن با استفاده گسترده صدام از سلاح های شیمیایی در جبهه ها و حمله شیمیایی به شهر حلبچه، و در اوج حملات موشکی ارتش بعثی عراق به مناطق مسکونی به ویژه مرکز سیاسی کشور، برگزار گردید. مشارکت حدود شصت درصدی مردم در این انتخابات برای رسانه های بین المللی شگفت انگیز بود. مجلس سوم در تاریخ 7 خرداد 1367 گشایش یافت. در طول این دوره جنگ پایان یافت، قانون اساسی بازنگری شد و با همه پرسی توسط مردم به تصویب رسید و دوران سازندگی ویرانه های جنگ تحمیلی آغاز گردید. در 14 خرداد 1368 بنیانگذار محبوب جمهوری اسلامی امام خمینی (ره) رحلت نمود و با بدرقه میلیون ها نفر از مردم تشییع شد. آیت الله خامنه ای پس از دو دوره ریاست جمهوری متکی به بالاترین آراء، با انتخاب مجلس خبرنگان منتخب مردم، به مسئولیت رهبری برگزیده شد. در دوره سوم، اولین کابینه پس از بازنگری قانون اساسی رأی اعتماد گرفت و به رغم اختلاف مشی مجلس با رئیس جمهور، لوایح و طرح های لازم برای شتاب بخشیدن به سازندگی کشور و بازسازی زیرساخت ها، تصویب گردید.
● دوره چهارم (1375-1371)
در انتخابات این دوره (فروردین 71) تعداد زیادی از نمایندگان دوره قبل که در جناح مخالف قرار داشتند با اشاره و رضایت رئیس جمهور متنفذ دولت سازندگی، از شرکت در رقابت بازماندند. دولت به تشکیل مجلسی گرایش داشت که کاملا موافق سیاست ها و اقداماتش باشد و تمایلی به انتخابات رقابتی نشان نمی داد. مع الوصف به علت حمایت رهبری از حضور جناح های مختلف و ایجاد زمینه رقابت، میزان مشارکت مردم نزدیک به میزان دوره قبل و در حدود 58 درصد واجدین شرایط رأی دادن شد. در تاریخ 7 خرداد 1371 اولین جلسه مجلس چهارم برگزار گردید.
در طول این دوره اکثریت نمایندگان، هماهنگ با رویکرد اصلاحی رهبری، با تأکید بر عواقب منفی سیاست های دولت سازندگی به مخالفت با برخی جهت گیری ها و اقدامات آن پرداختند و حتی وزیر اقتصاد را استیضاح و برکنار نمودند. اما تداوم سازندگی صحیح و رشد اقتصادی کشور همچنان در اولویت مجلس این دوره بود. دومین کابینه دولت سازندگی در فضای تشدید رویکرد انتقادی مجلس به سیاست های تعدیل اقتصادی، رأی اعتماد گرفت.
● دوره پنجم (1379-1375)
میزان مشارکت مردم در انتخابات این دوره که در آخرین ماه زمستان 1374 برگزار گردید بیش از 71 درصد واجدان شرایط رأی دادن بود که تاکنون بالاترین میزان مشارکت کل در انتخابات مجلس، محسوب می شود. انتخابات در شرایط افزایش مشکلات ناشی از سیاست های تعدیل اقتصادی و اوج گیری رقابت جریان های سیاسی موافق و منتقد دولت برای جلب آراء مردم، صورت پذیرفت. گسترش فضای انتقادی و تغییرطلبی نسل جدید، و حضور قدرتمند یک گروه سیاسی مولود مقامات دولت سازندگی، موجب افزایش شرایط رقابتی و انگیزه مشارکت در مراکز استان ها و شهرهای بزرگ، گشت.
این دوره مجلس در تاریخ 12 خرداد 1375 افتتاح شد. در ابتدای این دوره و مقارن با آخرین سال دولت ششم، بیشتر نمایندگان بر شدت برخورد انتقادی با سیاست های اقتصادی دومین دولت سازندگی افزودند. سه سال این دوره مصادف با دولت هفتم بود، در حالی که رئیس مجلس قبلا رقیب رئیس جمهور بود. رأی اعتماد همدلانه به کابینه و تعامل مشفقانه با دولت اصلاحات، و پشتیبانی از اصلاح رویکردهای سیاسی و اقتصادی در پاسخ به مطالبات مردم، در عملکرد مجلس پنجم برجستگی یافت. البته رابطه مجلس و دولت، فرازونشیب هایی نیز داشت و به استیضاح وزرایی که عامل تنش آفرینی سیاسی و اجتماعی بودند منجر گردید.
● دوره ششم (1383-1379)
با آنکه مشارکت مردم نسبت به دوره قبل کاهش داشت ولی بیش از 67% واجدان شرایط در انتخابات این دوره شرکت کردند. ظهور و حضور قوی یک حزب جدید برآمده از دولت و متکی بر امکانات گسترده دولتی، ضمن افزایش انگیزه رقابت سیاسی در منتقدان و مخالفان دولت، موجب برتری هواداران دولت در انتخابات شد. جلسه افتتاحیه مجلس در 7 خرداد 1379 برگزار شد.
اکثریت نمایندگان طرفدار دولت اصلاحات در مجلس ششم به مرور خود را فقط ملزم به پیگیری توسعه سیاسی مورد نظر جناح خود معرفی کردند و مطالبات اقتصادی و غیرسیاسی اکثریت مردم را نادیده گرفتند. شکاف و فاصله مطالبات عمومی با این رویکرد مجلس به ویژه پس از انتخابات هشتم ریاست جمهوری زیادتر شد. در شرایطی که انتظارات مردم از دولتی که برای بار دوم انتخاب کرده بودند، بالا رفته بود.
در طول این دوره، حادثه 11 سپتامبر نیویورک و حمله آمریکا به افغانستان و عراق رخ داد. با وجود سیاست گفتگوی تمدن ها و نرمش دولت اصلاحات در قبال غرب، جرج بوش پسر، رئیس جمهور آمریکا، ایران را جزو «محور شرارت» نامید و تحریم ها را نیز تشدید نمود.
در همین دوره، بعد از شکست حامیان دولت در دومین دوره انتخابات شوراها، تعداد قابل توجهی از نمایندگان همسو با دولت، در ماه های آخر عمر مجلس ششم در اعتراض به رد صلاحیت ها با اقدامی غیرمتعارف و جنجالی در ساختمان مجلس تحصن کردند و مقارن با انتخابات، استعفا دادند. این دوره، پرتنش ترین و سیاست زده ترین دوره مجلس های پس از انقلاب نامیده شد.
● دوره هفتم (1387-1383)
انتخابات این دوره با مشارکت بیش از 51 درصد واجدان شرایط رأی دادن و کاهش 16 درصدی نسبت به دوره قبل، توسط دولت اصلاحات برگزار شد. کمترین میزان مشارکت در هشت دوره انتخابات مجلس در این دوره رخ داد. واکنش های مردم در کاهش مشارکت و پیروزی اکثریت نمایندگان منتقد دولت اصلاحات، نشان می داد افکار عمومی از مجلس تشنج آفرین و پرهیاهو رضایت نداشته و با افزایش رادیکالیسم سیاسی و التهاب اجتماعی مخالف بوده است.
تحصن پرهزینه و بی نتیجه در مجلس ششم، ارائه پر سر و صدا و باز پس گیری لوایح دوقلوی قانون انتخابات و اختیارات ریاست جمهوری، و تلاش ناموفق تبدیل مجلس به جایگاه اپوزیسیون، به شکست سنگین اصلاح طلبان در انتخابات مجلس هفتم انجامید. مجموعه سیاست ها و اقدامات جنجالی و کم حاصل دولت هشتم که از چالش های پر تنش سیاسی دست خالی بیرون می آمد، و مطالبات اقتصادی مردم را نادیده می گرفت، شکست گفتمانی و عملکردی آن را موجب شد. حامیان رادیکال و ساختارشکن دولت اصلاحات نیز مأیوس شدند تا آنجا که در مطبوعات و محافل سیاسی آنان، صریحا بحث عبور از رئیس دولت طرح گشت.
در تاریخ 7 خرداد 1383، اولین جلسه دوره هفتم مجلس برگزار شد. رویکرد مجلس هفتم بیشتر به سمت مشکلات اقتصادی مردم معطوف شد و گام هایی در این زمینه برداشت.
مقارن این دوره، انتخابات نهم ریاست جمهوری برگزار شد. بخش قابل توجهی از حامیان پرشور اصلاح طلبان که در احزاب و تشکل های سیاسی سازمان دهی شده بودند، به رقابت شدید در دو مرحله انتخابات نهم دامن زدند. اما با شکست سنگین رئیس دولت سازندگی، نتیجه انتخابات به روی کار آمدن دولت عدالت خواه منجر گشت. با وجود همگرایی نسبی گرایشان سیاسی مجلس هفتم و دولت نهم، روابط آن دو نسبت به موارد مشابه از فراز و نشیب بیشتری برخوردار بود. در این دوره، مجلس رویکرد انتقادی و نظارتی سرسختانه ای در تعامل با دولت اتخاذ کرد و در عین حال در تصویب لوایح و قوانین مورد نیاز دولت می کوشید همکاری خود را نشان دهد.
● دوره هشتم (1391-1387)
این دوره که در تاریخ 7 خرداد 1387 گشایش یافت، پس از انتخابات مجلس نهم در 12 اسفند 1390، رسما در خرداد 1391 به پایان خواهد رسید. هشتمین دوره انتخابات مجلس در دومین سال دولت مهرورزی و عدالت خواهی برگزار شد. میزان مشارکت مردم، بیش از 55 درصد واجدین شرایط شرکت در انتخابات و بالاتر از دوره قبل بود.
این انتخابات به علت مسائل داخلی و خارجی آن مقطع دارای اهمیت مضاعف بود. آمریکایی ها به دلیل شکست های پی در پی در خاورمیانه و عدم موفقیت در توقف فعالیت های هسته ای ایران، بسیار امیدوار بودند که با تصویب قطعنامه جدید علیه ایران در آستانه انتخابات و تشدید تحریم ها و مشکلات اقتصادی، بتوانند با کمک تبلیغات گسترده، مانع مشارکت وسیع مردم شوند.
در این دوره، روابط مجلس با دولت، بیشتر مبتنی بر انتقاد و اعمال نظارت و کنترل بیشتر بر دولت بود. شدت گرفتن انتقادات برخی نمایندگان متنفذ علیه رئیس جمهور و بعضی مقامات کلیدی دولت نهم و دهم در این دوره مشهود است. انتخابات به شدت رقابتی پرشور دهم ریاست جمهوری که بالاترین رکورد تاریخی مشارکت مردم (83/84%) را رقم زد، در طول این دوره رخ داد. در قبال التهابات و اعتراضات پس از آن که با دخالت بیگانگان و سوءاستفاده از هیجانات اجتماعی به فتنه ها و آشوب های بعدی انجامید، نقش و مواضع مختلف نمایندگان مجلس هشتم در عرصه سیاسی کشور، تأثیرگذار بود.
بررسی و تصویب طرح ها و لوایح مهم به ویژه مربوط به هدفمندی یارانه ها و تحول اقتصادی، در این دوره صورت پذیرفت و تاکنون قریب 100 طرح و بیش از 185 لایحه بررسی شده است. بعضی از نمایندگان معتقدند که مجلس هشتم را بایستی در زمره پرکارترین مجالس تاریخ کشور محسوب نمود.

نوشته شده در پنجشنبه ۱۱ اسفند ۱۳٩٠ساعت ٩:٥۱ ‎ق.ظ توسط رسول| نظرات ()



      قالب ساز آنلاین